Hoogbegaafd en vastlopen in werk: dit zijn veel voorkomende oorzaken

Dat het hoogbegaafden altijd voor de wind gaat is een grote misvatting. Harde cijfers zijn er niet, maar een ruwe schatting is dat een kwart van de hoogbegaafden werkloos of afgekeurd is of conflict na conflict heeft. Anderen verzuimen op het werk als gevolg van psychische klachten, een bore-out of situatieve arbeidsongeschiktheid. Met een aanzienlijk deel van de hoogbegaafden gaat het dus niet zo heel goed op de arbeidsmarkt. Dat ze vastlopen in werksituaties kent veel gedocumenteerde oorzaken die ik in deze blog opsom.

Volgens het IHBV en experts op het gebied van hoogbegaafdheid zijn er verschillende oorzaken voor het vastlopen op het werk en werkgerelateerde conflicten. Hieronder som ik een aantal van de oorzaken op. Meestal heeft het te maken met de (typische) eigenschappen van hoogbegaafden en de omstandigheden op het werk.

Gebrek aan autonomie en afwisseling

Hoogbegaafden hebben een grote behoefte aan autonomie en afwisseling. Routinematig werk is funest voor veel van hen. Peter Spelbos, coach en therapeut, schets een beeld dat de werkopvatting van hoogbegaafden niet strookt met wat er meestal verwacht wordt. Volgens hem hebben veel hoogbegaafden het profiel van een zelfstandig opererende consultant terwijl managers en organisaties daar niet mee om kunnen gaan. Bedrijven hebben liever medewerkers die gehoorzamen en zich aan een functieprofiel houden. Dit kan zorgen voor spanningen en conflicten.

Hoogbegaafden werken graag functieoverstijgend. Ze creëren vaak zelf werk omdat ze zien wat nodig is. Ze willen beoordeeld worden op uitkomsten en prestaties en niet op hoe ze het werk uitvoeren. Je ziet in de praktijk best vaak dat ze een eigen eilandje creëren en hun ding doen. De behoefte aan nieuwe kennis, situaties en intellectuele prikkels zorgt ervoor dat men zelden in één functie blijft werken.

Motivatie vinden de meesten belangrijker dan competenties, die maakt men zichzelf vaak toch wel eigen.

Gebrek aan moraal, integriteit, ethiek en rechtvaardigheid

Hoogbegaafden hechten veel waarde aan rechtvaardigheid, integriteit, ethiek en moraal. Het zijn zogezegd moraalridders. Dit is mogelijk een verklaring waarom veel klokkenluiders hoogbegaafd zijn. Er is vaak een sterk moreel kompas aanwezig en die kan behoorlijk dominant zijn. Dit kan lastig zijn in werkomgevingen waar sprake is van politiek, macht en autoriteit en een gebrek aan ethiek en rechtvaardigheid. Smerige spelletjes en onethische situaties hebben hoogbegaafden vaak snel door. Blootstelling aan dit soort omstandigheden kan veel stress geven.

Tegenwerking/uitsluiting

Hoogbegaafden zijn snelle denkers en behoorlijk gericht op inhoud. Ze gaan vaak erg snel en zien dingen die anderen niet zien, leggen snel verbanden en kunnen consequenties van een besluit doordenken. Hierdoor komt het voor dat hoogbegaafden verkeerd worden begrepen en onterecht als arrogant of betweterig worden beschouwd. Soms worden ze tegengewerkt of buitengesloten omdat managers of collega’s bang zijn voor hun eigen positie.

In het boek ‘Uitzonderlijk talent’ geeft Frans Corten het voorbeeld van een oud-student kernenergie die erachter kwam dat de aangeleerde theoretische modellen niet klopten, terwijl die al jaren op de universiteit werden gebruikt. Mensen reageerden niet bezorgd op zijn ontdekkingen en onderbouwingen maar werden boos op hem. Hij verliet gedesillusioneerd de academische wereld.

(Intellectuele) onderbelasting

(Intellectuele) onderbelasting is voor hoogbegaafden denk ik het meest kwellende. Hiervan is sprake als het werk te eenvoudig is, als er te weinig werk is of als er veel routinematig werk moet worden gedaan. In tegenstelling tot wat veel mensen denken komt deze onderbelasting voor bij banen op verschillende niveau’s. Zo kan een WO-geschoolde vakbondsjurist zich onderbelast voelen omdat hij elke keer dezelfde casuïstiek moet behandelen en juridisch niet de diepte in mag gaan vanwege bedrijfsprotocollen.

Heel wat hoogbegaafden groeien snel uit hun baan en dan slaat de verveling en onderprikkeling toe. Ze worden lange tijd niet meer uitgedaagd en krijgen last van chronische verveling, demotivatie en soms depressie. Onder je niveau functioneren is lastig, zeker als je hoogbegaafd bent.

Er zijn aardig wat hoogbegaafden die geen diploma hebben behaald of hun academische studie voortijdig hebben afgebroken. Zo blijken sommige hoogbegaafden zich niet thuis te voelen op de universiteit. Ze bezitten dan wel de capaciteiten en potentie maar het ontbreekt aan ‘bewijs’ in de vorm van een diploma. Op onze huidige arbeidsmarkt zorgt een diploma in de meeste gevallen voor een concurrentievoordeel. Helaas pissen hoogbegaafden zonder de benodigde papieren nog te vaak buiten de pot omdat er veelal wordt geselecteerd op behaalde diploma’s en werkervaring en minder op competenties en drive. Hierdoor kunnen ze in banen terechtkomen die onvoldoende uitdagend zijn of waar nauwelijks beroep wordt gedaan op hun capaciteiten. Juist voor deze groep ligt verveling of een bore-out op de loer.

Langdurige onderbelasting kan ziekmakend zijn. Vooral hoogbegaafden vormen een risicogroep voor een bore-out. De klachten zijn vergelijkbaar met die van een burn-out en zijn serieus.

Gevoeligheid

Zo’n 80% van de  hoogbegaafden is bijzonder gevoelig en daarmee een hoog sensitieve persoonlijkheid (HSP). De wetenschappelijke benaming hiervoor is overigens sensory processed sensitivity. Dit houdt in dat iemand door zijn of haar gevoeligheid subtiele details opmerkt en dat dit diepgaand verwerkt moet worden. Ook komen prikkels heftiger binnen. Hoogbegaafden kunnen dan ook erg gevoelig zijn voor bijv. prikkels, stoffen, geuren, temperatuur, medicatie, voeding, geluiden, licht, onrecht etc. Dit is te verklaren door de fysieke grondslag van hoogbegaafden, namelijk een heel scherp afgesteld neurologisch systeem. Een onrustige werkplek, een flikkerende TL-lamp of bepaalde stoffen waarmee wordt gewerkt kunnen enorme impact hebben op het welzijn van een werknemer.

Bij HSP’ers wordt het stresssysteem sneller geactiveerd.1 Overprikkeling en stress kunnen op den duur vervelende klachten geven zoals zweten en trillen, slaapproblemen, vermoeidheid en/of angstgevoelens. Ook kan men verward en/of vergeetachtig overkomen.

Burn-out

Hoogbegaafden willen nogal eens teveel naar zich toe trekken om vervolgens overprikkeld te raken en zichzelf enorm voorbij te lopen. Projecten worden complexer gemaakt doordat de hoogbegaafde nadenkt over alle details en daarin vast kan lopen. Ziet de gemiddelde werknemer vijf dingen, de hoogbegaafde ziet er dertig. De balans tussen draagkracht en draaglast kan dan verstoord raken. Tel daar discipline, faalangst en perfectionisme bij op en je hebt belangrijke ingrediënten voor een burn-out.

Collega’s/leiding

Er kan door een gebrek aan intellectuele aansluiting of peers frustratie ontstaan. Het moeten samenwerken met collega’s met een veel lager werk- en denkniveau (intellectual gap) vormt voor sommigen een probleem. Zeker als collega’s of de leiding de hoogbegaafde niet kunnen volgen. Dit heeft niets maar dan ook niets te maken met superioriteit, wat hoogbegaafden nog weleens te horen krijgen.

Gebrek aan zingeving

Hoogbegaafden zijn meestal intrinsiek gemotiveerd en vinden zingeving belangrijk. Als hoogbegaafden weinig tot geen zingeving of nuttigheidswaarde ervaren kan dit problemen geven. De Amerikaanse psycholoog James Webb – een expert op het gebied van hoogbegaafdheid – schreef hier een heel boek over: “Searching for Meaning: Idealism, Bright Minds, Disillusionment and Hope”.

Resumé

Hoogbegaafden lopen door hun behoefte, persoonlijke eigenschappen, gevoeligheid en intelligentie met regelmaat tegen arbeidsgerelateerde problemen aan.  Als gevolg hiervan hoppen ze van baan naar baan, krijgen ze conflicten of worden ze ziek. Dat is jammer. De juiste werkomgeving en omstandigheden kunnen ervoor zorgen dat hoogbegaafden veel kunnen toevoegen aan een bedrijf en betrokken werknemers zijn. Hoogbegaafde werknemers zijn meestal ontzettend loyaal en gedreven en kunnen verrassend uit de hoek komen. Ze voelen zich sterk betrokken bij de officiële doelstellingen van een organisatie en kunnen door hun denkvermogen en analytische capaciteiten een belangrijke bijdrage leveren.

Het IHBV heeft een interessante leaflet opgesteld met het duurzaam inzetten van hoogbegaafden als thema.

Ben je hoogbegaafd en vastgelopen en ben je op zoek naar goede coaching? Kijk dan op de website van Rianne van de Ven en/of Frans Corten. Zoek je werk, kijk dan eens op de website van interIQ, een speciaal werving & selectie bureau voor hoogbegaafden.

1 Hoof, Prof. Dr. E. van. (2017). Hoogsensitief. Leuven: LannooCampus.

Selwyn Donia

Selwyn Donia

Hybride ondernemer & bevlogen kennisdeler ● Lettervreter pur sang ● Inspireert en ontwikkelt ● Cut the crap ● Voormalig club- en radio-DJ (Radio Decibel & Dolfijn FM Curaçao)