Hoogbegaafd en vastlopen in werk: dit zijn veel voorkomende oorzaken
Hoogbegaafd en vastlopen in werk: dit zijn veel voorkomende oorzaken

Dat het hoogbegaafden altijd voor de wind gaat is een grote misvatting. Harde cijfers zijn er niet, maar een ruwe schatting is dat een kwart van de hoogbegaafden problemen met betrekking tot werk en de arbeidsmarkt ondervindt. Met een aanzienlijk deel van de hoogbegaafden gaat het dus niet zo heel lekker.

Volgens het IHBV en talloze deskundigen op het gebied van hoogbegaafdheid zijn er verschillende oorzaken voor het vastlopen op het werk en werkgerelateerde conflicten. Meestal heeft het te maken met de (typische) eigenschappen van hoogbegaafden in combinatie met de omstandigheden op het werk.

Hoogbegaafd

Allereerst is het goed om uit te leggen wat er bedoeld wordt met de term hoogbegaafd. Steeds meer professionals die zich met dit onderwerp bezighouden hanteren de definitie van Maud Kooijman-van Thiel. Zij stelt dat een hoogbegaafde een snelle en slimme denker is, die complexe zaken aankan. Autonoom, nieuwsgierig en gedreven van aard. Een sensitief en emotioneel mens, intens levend. Hij of zij schept plezier in creëren. Daarnaast heeft een hoogbegaafde een bovengemiddeld IQ. De (arbitraire) drempel is een IQ van 130. Dit is fors hoger dan het IQ van een ‘gemiddelde’ Nederlander: die is 100.

Hoogbegaafden hebben met elkaar gemeen dat ze een andere manier van zijn, denken, doen en ervaren hebben. Zo rapporteren de meesten dat ze zich altijd al anders hebben gevoeld en een intense belevingswereld hebben.

Hoogbegaafdheid is meerdimensionaal en gaat samen met een cluster van persoonlijkheidskenmerken en is daarom veel meer dan intelligentie of IQ alleen.
Adriaan Sprey (Klinisch psycholoog)

Hieronder vind je een opsomming van vaak gerapporteerde oorzaken waardoor hoogbegaafden vastlopen in werksituaties. Ik heb deze opsomming gebaseerd op literatuuronderzoek en empirische bevindingen.

Gebrek aan autonomie en afwisseling

Hoogbegaafden hebben een grote behoefte aan autonomie en afwisseling. Routinematig werk is funest voor veel van hen. Peter Spelbos, coach en therapeut voor hoogbegaafden, schets een beeld dat de werkopvatting van hoogbegaafden niet strookt met wat er meestal verwacht wordt. Volgens hem hebben veel hoogbegaafden het profiel van een zelfstandig opererende consultant terwijl managers en organisaties daar niet mee om kunnen gaan. Bedrijven hebben liever medewerkers die gehoorzamen en zich aan een functieprofiel houden. Dit kan zorgen voor spanningen, verveling, demotivatie en conflicten.

Hoogbegaafden werken graag functieoverstijgend. Ze creëren vaak zelf werk omdat ze zien wat nodig is. Ze willen beoordeeld worden op uitkomsten en prestaties en niet op hoe ze het werk uitvoeren. Je ziet in de praktijk best vaak dat ze een eigen eilandje creëren en hun ding doen. De behoefte aan nieuwe kennis, situaties en intellectuele prikkels zorgt ervoor dat men zelden in één functie blijft werken. Dit draagt er aan bij dat een substantieel deel van de hoogbegaafden een echte jobhopper is. Motivatie vinden de meesten belangrijker dan competenties, die maakt men zichzelf vaak toch wel eigen.

Hoogbegaafden zijn vaak wars van autoriteit en hebben moeite met regels of protocollen als die geen enkel doel dienen. In een volgzame (autoritaire) bedrijfscultuur kan dit tot spanning en conflicten leiden.

Gebrek aan moraal, integriteit etc…

Hoogbegaafden hechten veel waarde aan rechtvaardigheid, integriteit, ethiek en moraal. Het zijn zogezegd moraalridders en strijders voor het goede. Dit is mogelijk een verklaring voor het vermoeden dat veel klokkenluiders hoogbegaafd zijn. Er is meestal een sterk moreel kompas aanwezig en die kan behoorlijk dominant zijn. Dit kan lastig zijn in werkomgevingen waar sprake is van politiek, macht en autoriteit en een gebrek aan ethiek en rechtvaardigheid. Smerige spelletjes, hielenlikkerij en onethische situaties hebben hoogbegaafden vaak snel door. Blootstelling aan dit soort omstandigheden kan veel stress geven.

Sommige hoogbegaafden geven aan dat de morele standaard van een organisatie waar ze werken moet matchen met hun morele standaard. Zij zijn niet bereid om een compromis te sluiten op ethische of morele afwegingen. Dit heeft bij sommigen geleid tot een conflict of werkloosheid.1

Hoogbegaafden hebben eigenschappen waar het bedrijfsleven meestal niet goed op in ingericht. Het bedrijfsleven is net als de rest van de maatschappij voornamelijk ingericht op de gemiddelde mens. Voor hoogbegaafden is dit erg lastig. Zij lopen aan tegen onbegrip, onmacht of vooroordelen.

Tegenwerking/uitsluiting

Hoogbegaafden zijn snelle denkers en behoorlijk gericht op inhoud. Ze gaan vaak erg snel en zien dingen die anderen niet zien. Ze leggen snel verbanden en kunnen consequenties van een besluit doordenken. Hierdoor komt het voor dat hoogbegaafden verkeerd worden begrepen en onterecht als arrogant, negatief of betweterig worden beschouwd. Soms worden ze tegengewerkt of buitengesloten omdat managers of collega’s bang zijn voor hun eigen positie.

In het boek ‘Uitzonderlijk talent’ geeft Frans Corten het voorbeeld van een oud-student kernenergie die erachter kwam dat de aangeleerde theoretische modellen niet klopten, terwijl die al jaren op de universiteit werden gebruikt. Mensen reageerden niet bezorgd op zijn ontdekkingen en onderbouwingen maar werden boos op hem. Hij verliet gedesillusioneerd de academische wereld.

De ervaring van Mensaleden is dat vooral in de traditionelere bedrijven, die respect voor hiërarchische verschillen hoog in het vaandel hebben staan, de voorstellen en initiatieven van hoogbegaafde medewerkers als bedreigend kunnen worden ervaren.

(Intellectuele) onderbelasting en verveling

(Intellectuele) onderbelasting is voor veel hoogbegaafden kwellend. Hiervan is sprake als het werk te eenvoudig is, als er te weinig werk is of als er veel routinematig werk moet worden gedaan. In tegenstelling tot wat veel mensen denken komt deze onderbelasting voor bij banen op verschillende niveau’s. Zo kan een WO-geschoolde vakbondsjurist zich onderbelast voelen omdat hij elke keer dezelfde casuïstiek moet behandelen en juridisch niet de diepte in mag gaan vanwege bedrijfsprotocollen.

Heel wat hoogbegaafden groeien snel uit hun baan en dan slaat de verveling en onderprikkeling toe. Ze worden lange tijd niet meer uitgedaagd en krijgen last van chronische verveling, demotivatie en soms depressie. Onder je niveau functioneren is lastig, zeker als je hoogbegaafd bent. Langdurige onderprikkeling kan leiden tot vermoeidheid, agitatie, slecht slapen en andere (psychische) klachten.

Er zijn aardig wat hoogbegaafden die geen diploma hebben behaald of hun (academische) studie voortijdig hebben afgebroken. Zo blijken sommige hoogbegaafden zich niet thuis te voelen op de universiteit. Ze bezitten dan wel de capaciteiten en potentie maar het ontbreekt hen aan ‘bewijs’ in de vorm van een diploma. Op onze huidige arbeidsmarkt zorgt een diploma in de meeste gevallen voor een concurrentievoordeel. Helaas pissen hoogbegaafden zonder de benodigde papieren nog te vaak buiten de pot omdat er veelal wordt geselecteerd op behaalde diploma’s en werkervaring en minder op competenties en drive. Hierdoor kunnen ze in banen terechtkomen die onvoldoende uitdagend zijn of waar nauwelijks beroep wordt gedaan op hun capaciteiten. Juist voor deze groep ligt verveling of een bore-out op de loer.

Langdurige onderbelasting kan ziekmakend zijn. Vooral hoogbegaafden vormen een risicogroep voor een bore-out. De klachten zijn vergelijkbaar met die van een burn-out en zijn serieus.

Gevoeligheid

Uit onderzoek van o.a. professor dr. Elke van Hoof blijkt dat meer dan 80% van de hoogbegaafden bovengemiddeld sensitief is. Dit wordt steeds vaker aangeduid met de term HSP (hoogsensitieve persoonlijkheid). Dit houdt in dat iemand door zijn of haar gevoeligheid subtiele details opmerkt en dat alle prikkels nauwkeurig en diepgaand verwerkt moeten worden. Dit kost veel energie en verhoogt de kans op overprikkeling.

Door deze sensitiviteit reageert het overgrote deel van de hoogbegaafden sneller en gevoeliger op prikkels, stoffen, geuren, temperatuur, medicatie, geluiden, stemming van anderen, fel licht etc. Dit is mede te verklaren door de fysieke grondslag van hoogbegaafden, namelijk een anders en scherper afgesteld neurologisch systeem. Een onrustige werkplek, harde geluiden, een flikkerende TL-lamp, (verbaal) agressieve klanten of bepaalde stoffen waarmee wordt gewerkt kunnen enorme impact hebben op het welzijn van een hoogbegaafde werknemer.

Bij mensen die gevoeliger zijn aangelegd wordt het stresssysteem sneller geactiveerd.2 Overprikkeling en stress (als gevolg van iemands gevoeligheid) kunnen op den duur vervelende klachten geven zoals zweten en trillen, slaapproblemen, vermoeidheid en/of angstgevoelens. Ook kan men verward en/of vergeetachtig overkomen. Toekomstig wetenschappelijk onderzoek naar dit onderwerp moet meer inzichten gaan opleveren.

Burn-out

Hoogbegaafden willen nogal eens teveel naar zich toe trekken om vervolgens overprikkeld te raken en zichzelf enorm voorbij te lopen. Projecten worden complexer gemaakt doordat de hoogbegaafde nadenkt over alle details en daarin vast kan lopen. Ziet de gemiddelde werknemer vijf dingen, de hoogbegaafde ziet er dertig. De balans tussen draagkracht en draaglast kan dan verstoord raken. Tel daar discipline, faalangst en perfectionisme bij op en je hebt belangrijke ingrediënten voor een burn-out.

Vraag een hoogbegaafde een vliegtuigje te bouwen en hij bouwt een raket.

Collega’s/leiding

Er kan door een gebrek aan intellectuele aansluiting of peers frustratie ontstaan. Het moeten samenwerken met collega’s met een veel lager denkniveau (intellectual gap) vormt voor sommigen een (groot) probleem. Denk bijvoorbeeld aan een hoogbegaafde werknemer met een IQ van 138 die moet samenwerken met collega’s met een IQ van rond de 110. Dit scheelt bijna 30 punten en deze kloof kan (let op: kan maar hoeft niet) leiden tot wederzijds onbegrip, spanning, frustratie of conflicten. Dit heeft niets maar dan ook niets te maken met superioriteit, wat hoogbegaafden nog weleens verweten wordt.

Veel hoogbegaafden hebben een scherpe focus op inhoud en delen dit graag. Het is een bekend gegeven dat hoogbegaafden vooral communiceren op inhoudsniveau en moeite kunnen hebben met het betrekkingsniveau. Ook kunnen ze inhoudelijk fel reageren, zeker als ze de lat hoog leggen en perfectionistisch zijn ingesteld. Dit kan leiden tot conflicten met collega’s of leiding. Zeker in organisaties waar weinig ruimte is voor inhoudelijke discussies.

Sommige hoogbegaafden noemen eenzaamheid en isolatie op het werk als negatieve uitkomst van het niet kunnen opbouwen van betekenisvolle relaties op het werk. Zij geven aan moeite te hebben met het vinden van aansluiting bij collega’s. Reden hiervoor is dat ze behoefte hebben aan sparringpartners en inhoudelijke gesprekken en small talk vervelend vinden en het liefst vermijden.1

Gebrek aan zingeving

Hoogbegaafden zijn meestal intrinsiek gemotiveerd en vinden zingeving en nut belangrijk. Als hoogbegaafden weinig tot geen zingeving of nuttigheidswaarde ervaren kan dit problemen geven.

De Amerikaanse psycholoog James Webb – een expert op het gebied van hoogbegaafdheid – schreef hier een heel boek over: “Searching for Meaning: Idealism, Bright Minds, Disillusionment and Hope”.

Resumé

Hoogbegaafden lopen door hun behoefte, eigenschappen, gevoeligheid en intelligentie met regelmaat tegen arbeidsgerelateerde problemen aan.  Als gevolg hiervan hoppen ze van baan naar baan, krijgen ze conflicten of worden ze ziek. Dat is jammer. De juiste werkomgeving en omstandigheden kunnen ervoor zorgen dat hoogbegaafden veel kunnen toevoegen aan een bedrijf en betrokken werknemers zijn. Hoogbegaafde werknemers zijn meestal ontzettend loyaal en gedreven en kunnen verrassend uit de hoek komen. Ze voelen zich niet zelden sterk betrokken bij de officiële doelstellingen van een organisatie en kunnen door hun denkvermogen en analytische capaciteiten een belangrijke bijdrage leveren.

Om goed te kunnen functioneren hebben hoogbegaafde mensen meestal wel andere werk-, leiderschaps- en omgevingsvoorwaarden. Adrienne van den Bos schrijft in haar boek ‘Nooit meer ruzie met je baas – Hoe je als hoogbegaafde werk vindt dat past bij jou’ dat sterke sturing onwenselijk is en dat een hoogbegaafde werknemer floreert bij leiderschap dat ruimte en vertrouwen geeft. Auteur, psycholoog, bedrijfsarts en hoogbegaafdheidsdeskundige Noks Nauta schrijft in haar boek ‘Ongeleide projectielen op koers’ dat als een hoogbegaafde uit koers raakt hij of zij kan lijken op een ongeleid projectiel. Door inzicht te krijgen in de persoon, zijn gevoel en gedrag maar ook zijn wensen en behoeften kan de hoogbegaafde weer op koers raken. Goede begeleiding van een deskundige op het gebied van hoogbegaafdheid is hierbij wenselijk.

Het IHBV heeft een interessante leaflet opgesteld met het duurzaam inzetten van hoogbegaafden als thema.

Hulp bij werk

Ben je hoogbegaafd of herken je je in de kenmerken en zoek je werk? Kijk dan eens op de website van interIQ, een speciaal werving & selectiebureau voor hoogbegaafden.

Heb je een Ziektewet- of WIA-uitkering en kom je in aanmerking voor een Werkfit-traject? Kijk dan op de website van Hoogbegaafd in Bedrijf. Hier zijn verschillende deskundigen op het gebied van hoogbegaafdheid aan verbonden die door UWV betaalde Werkfit-trajecten uitvoeren.

Ondernemerschap

Steeds vaker kiezen hoogbegaafden voor het zelfstandig ondernemerschap. Zij kunnen als ondernemer hun eigen tempo bepalen en worden niet gehinderd door interne protocollen, collega’s, interne politiek, traagheid, gebrek aan innovatie, bureaucratie etc. Veel van hen geven aan dit zeer frustrerend te vinden en stellen dat blijven hangen in een baan in loondienst hun ontwikkeling en (werk)geluk in de weg staat.

1 Van Casteren, P., Meerman, J., Brouwers, E. et al. How can wellbeing at work and sustainable employability of gifted workers be enhanced? A qualitative study from a capability approach perspective. BMC Public Health 21, 392 (2021). https://doi.org/10.1186/s12889-021-10413-8

2 Van Hoof, Prof. dr. E., (2017). Hoogsensitief. Leuven: LannooCampus.

Selwyn Donia

Selwyn Donia

Veelzijdige en bevlogen ondernemer sinds 2003 • Deskundig in arbeids-, re-integratie-, sociale zekerheids- en personeelsvraagstukken • Arbeidsmarktcommunicatie • Webdesigner • Boekenwurm • Eigenaar van Rechtblog.nl en Middenrifbreukherstellen.nl • Partner www.arbeideninkomen.nl
Selwyn Donia

Selwyn Donia

Veelzijdige en bevlogen ondernemer sinds 2003 • Deskundig in arbeids-, re-integratie-, sociale zekerheids- en personeelsvraagstukken • Arbeidsmarktcommunicatie • Webdesigner • Boekenwurm • Eigenaar van Rechtblog.nl en Middenrifbreukherstellen.nl • Partner www.arbeideninkomen.nl

Wellicht vind je dit ook interessant!

Abonneer
Laat het weten als er
guest
0 Reacties
Inline feedbacks
Bekijk alle reacties

ZULLEN WE CONTACT HOUDEN?