Hoogbegaafdheid en (hyper)gevoeligheid

Hoogbegaafdheid gaat vaak gepaard met een verhoogde gevoeligheid. Deze gevoeligheid is volgens verschillende deskundigen te verklaren door de fysieke grondslag van hoogbegaafden, namelijk een heel scherp afgesteld neurologisch systeem. Ook zou het brein niet (of minder goed) in staat zijn om prikkels in het informatieverwerkingssysteem te filteren. De hersenen verwerken informatie die binnenkomt grondiger en nauwkeuriger. Net als bij mensen met een gemiddelde intelligentie varieert de gevoeligheid en intensiteit. Zo is de één gevoelig voor licht en de ander voor medicatie of harde geluiden. Volgens hoogleraar psychologie Jaap Denissen (Universiteit van Tilburg) gaat de verhoogde gevoeligheid meestal gepaard met een lage(re) emotionele stabiliteit en een hoge openheid voor nieuwe ervaringen. Dit kan leiden tot stress, overprikkeling of psychische klachten.

In deze blog sta ik stil bij de meest voorkomende gevoeligheden waar bijna iedere hoogbegaafde zich wel in herkent.

Pyschomotorische (hyper)gevoeligheid

Psychomotorische hypergevoeligheid is een veel voorkomende sensitiviteit waar veel hoogbegaafden bekend mee zijn. Deze gevoeligheid uit zich in beweeglijkheid, snel praten, impulsiviteit, lichamelijke onrust (tics), slaapproblemen en gedrevenheid. Lang stil moeten zitten en rustig blijven is voor veel mensen lastig en kan leiden tot nog meer onrust. Ook werkloosheid, onderprikkeling of eenzaamheid kan deze gevoeligheid triggeren. Psychomotorische hypergevoeligheid kan geïnterpreteerd worden als ADHD, terwijl dit echt onderdeel kan zijn van de hoogbegaafdheid. Het is belangrijk dat er ruimte is voor verbale en fysieke activiteit, zowel op school als op het werk. De rusteloosheid kan soms doorslaan, veel hoogbegaafden hebben een leven van hollen en stilstaan.

Emotionele (hyper)gevoeligheid

Hoogbegaafden hebben meestal een complex gevoelsleven en een dynamische stemming. Ze zijn door de bank genomen sneller boos, gefrustreerd, angstig, verdrietig of blij. De emotionele hypersensitiviteit is waar te nemen bij zowel positieve als negatieve emoties. Verdriet wordt intens gevoeld, maar succes of blijdschap net zo. Veel hoogbegaafden geven aan dat hun gevoelsleven behoorlijk intens is.

Volgens schatting is ongeveer 80% van de hoogbegaafden sensitiever dan een gemiddeld mens en is ongeveer één op de vijf mensen bovengemiddeld sensitief.

Zintuiglijke (hyper)gevoeligheid

Hoogbegaafden hebben dezelfde zintuigen als ieder ander, maar hebben meestal wel andere zintuiglijke ervaringen. Veel voorkomende gevoeligheden zijn gevoeligheid voor aanrakingen, licht of geuren. Vaak is er ook sprake van een gevoeligheid voor kleuren, woorden, muziek en harmonie. Een bekend voorbeeld is de veelvoorkomende gevoeligheid voor labeltjes in kleding, wol, of te strakke kleding. Sommige zintuiglijk gevoelige hoogbegaafden willen graag in de spotlight staan.

Intellectuele (hyper)gevoeligheid

Deze gevoeligheid kom je echt bij bijna iedere hoogbegaafde tegen. Hoogbegaafden stellen al van kleins af aan veel vragen en meestal ook diepere vragen. Ze lezen veel en beperken zich niet tot één of twee kennisgebieden. De kennisinteresse is divers en kan per maand verschillen. Er is een onverzadigbare nieuwsgierigheid en wil om te weten/leren (libido sciendi). De intellectuele gevoeligheid uit zich in een sterke behoefte om te analyseren en er is vaak een preoccupatie voor logica, verklaringen en theorie. Intellectueel gevoelige hoogbegaafden zijn uiterst kritisch en kunnen haarscherp observeren. Keerzijde hiervan is dat ze als betweterig kunnen worden gezien en dat de (brede) kennis niet op waarde wordt geschat.

Dabrowski

De Poolse psycholoog en psychiater Kazimierz Dabrowski gebruikte de term overexcitabilities voor bovenstaande (hyper)gevoeligheden. Volgens hem zouden hoogbegaafden minder stimulans nodig hebben om een reactie in het brein op te roepen. De hersenen worden sneller geactiveerd en informatie wordt dieper verwerkt. De reacties hierop zijn veel heftiger dan gemiddeld en duren langer. Volgens Dabrowski is deze hypergevoeligheid een onderdeel van de persoon en sinds de geboorte aanwezig.

HSP

Tegenwoordig gebruiken veel mensen de term HSP (hoogsensitieve persoonlijkheid) voor mensen die gevoelig(er) (denken te) zijn. Ondanks dat deze term de lading goed dekt is er een soort cultstatus rondom HSP ontstaan en wordt het naar mijn mening te pas en onpas gebruikt. HSP of gevoeliger dan anderen zijn is niet bijzonder en al zeker geen (spirituele) gave. Ik geloof dus niet in indigokinderen of nieuwetijdsgezwets. Een hogere gevoeligheid of overgevoeligheid kan zeker aan de orde zijn en moet niet gebagatelliseerd worden maar valt mijns inziens gewoon onder neurodiversiteit. Zo ziet de wetenschap dat ook.

Sensitiviteit is niet nieuw. Ook zijn mensen in de loop van de jaren dus niet per sé gevoeliger geworden. Sensitiviteit werd al in de jaren 30 van de vorige eeuw beschreven door de Zwitserse onderzoeker en theoloog Eduard Schweingruber die het had over sensiblen menschen. Hij rapporteerde dat deze mensen gevoeliger waren voor pijn en harde geluiden, veel emotioneler reageerden dan anderen, sneller vermoeid waren en erg konden opgaan in hun werk, maar ook meer tijd nodig hadden om te recupereren.

De meer wetenschappelijke term voor HSP of overexcitabilities is negatief affect en reactiviteit en afkomstig uit de persoonlijkheidspsychologie.

Wie zich in het onderwerp wil inlezen doet er goed aan selectief te kijken naar de bronnen. Er is over HSP en gevoeligheid namelijk veel onzin te vinden, verspreid en vervaardigd door mensen die dit doen op basis van aannames, zelfdiagnose, dubieuze literatuur, eigen ervaringen en confirmation bias. Ook zijn er steeds meer ‘coaches’ die een graantje mee willen pikken van de HSP hype. Veel boeken, coaches, blogs en lezingen zijn niet gestoeld op wetenschappelijke of feitelijke inzichten maar op eigen interpretaties. Zelf kijk ik liever met een kritische (academische) bril naar het onderwerp en ben daarom kritisch ten opzichte van bronnen.

Prof. dr. Elke van Hoof, verbonden aan de Vrije Universiteit Brussel, zette in de BeNeLux het wetenschappelijk onderzoek naar hoogsensitiviteit op de kaart en schreef er dit (goede) boek over.

Selwyn Donia

Selwyn Donia

Bevlogen ondernemende generalist op sneakers • Kennisdeler werk & inkomen/re-integratie/personeel & organisatie/WIA • @rechtblogNL (AI Legal Award 2019) • Libido sciendi • Voormalig DJ Radio Decibel & Dolfijn FM (Curaçao)

Vond je dit artikel interessant en wil je nieuwe blogs in je mailbox ontvangen? Abonneer je dan hieronder en ik houd je op de hoogte van actuele blogs. Geef ook aan over welke onderwerpen je nieuwe artikelen wil ontvangen. Klik hier voor de privacy verklaring.

WHITEPAPER WIA

Download mijn whitepaper over de wia waarin ik deze complexe wet uitleg. Ik besteed in begrijpelijke taal aandacht aan de WIA-keuring, uitkering en regelgeving.​