Recht in de praktijk: het verhoren van mensen met een verstandelijke beperking

Mensen met een verstandelijke beperking kunnen zowel dader, getuige of slachtoffer zijn en moeten dus kunnen worden verhoord. Dit vraagt enige aanpassing waar weinig mensen van op de hoogte zijn. In dit artikel ga ik nader in op het verhoren van mensen met een verstandelijke beperking.

IQ
Volgens de intelligentiestandaard die in Nederland wordt gebruikt spreken we bij een IQ score onder de 70 over een verstandelijke beperking (intellectuele handicap). Bij een IQ lager dan 80 spreken we over zwakbegaafd. Een IQ tussen de 90 en 109 beschouwen we als normaal. 50% van de bevolking heeft een IQ van 100 of lager. 1 op de 44 Nederlanders heeft een IQ gelijk aan of lager dan 70. De mentale leeftijd van deze personen ligt tussen de 7 en 11 jaar.

Zedenzaken
Mensen met een verstandelijke beperking zijn vaker slachtoffer van seksueel misbruik dan normaal begaafde mensen. In ongeveer 16% van de gevallen is er sprake van binnendringen van het lichaam. Wat veel mensen niet weten is dat ongeveer 28% van de daders die bij zedenzaken betrokken zijn verstandelijk beperkt zijn. Niet verstandelijk beperkte verdachten vergrijpen zich vooral aan licht verstandelijk beperkte jongens/mannen en in mindere mate aan meisjes/vrouwen.[1] Ongeveer 52% van de verstandelijk beperkte verdachten ontkent zijn of haar daad.

Verhoor
Net als kinderen worden verstandelijk beperkte getuigen en slachtoffers meestal verhoord in speciale verhoorstudio’s die ons land rijk is, met als doel waarheidsvinding. Dit wil overigens niet zeggen dat verstandelijk beperkte mensen als kinderen worden behandeld tijdens het verhoor. Er kan ook gekozen worden voor een andere plek die voor de persoon in kwestie als veilig wordt beschouwd of voor een locatie die de waarheidsvinding niet in de weg staat.

De verhoorder moet voor het mogen verhoren van verstandelijk beperkte mensen een speciale opleiding volgen bij het Instituut voor Criminaliteitsbeheersing en Recherchekunde. Tijdens het verhoor worden videobeelden gemaakt (Aanwijzing AVR) zodat op een later moment bijvoorbeeld de non-verbale communicatie kan worden bestudeerd. Verstandelijk beperkten kunnen doorgaans verbale problemen hebben en compenseren dit met non-verbale communicatie.

Uit onderzoek blijkt dat zwakbegaafden en licht verstandelijk beperkten een prima verklaring kunnen afleggen. Naarmate het IQ daalt wordt het echter wel steeds lastiger om te verhoren, omdat de verdachte, getuige of het slachtoffer niet beschikt over de verbale capaciteit om zijn of haar verhaal te doen. Voor een groot deel hangt de betrouwbaarheid van het verhoor af van de ondervragingsmethode, waarbij met speciale technieken feiten boven tafel moeten komen.

Verhorende politiemensen die twijfelen over de “verhoorsbekwaamheid” van een te verhoren persoon moeten op grond van art. 32 Ambtsinstructie altijd een arts of andere deskundige inschakelen om duidelijkheid te verkrijgen over de mogelijkheid tot het verhoren van de persoon in kwestie.

Om zoveel mogelijk betrouwbare informatie uit het verhoor te halen wordt er door de verhoorders o.a. gelet op de vraagstelling, de verhoortijd (verhoor moet niet te lang duren), de frequentie en een prettige (verhoor)omgeving. Soms kan het nodig zijn om een speciale ‘tolk’ in te zetten. Een geschikt persoon hiervoor kan bijvoorbeeld een familielid zijn.

Tijdens het verhoor moet de verhoorder geen ‘beloningen’, zoals complimenten of snoep, geven of beloften doen. De persoon kan dan een afwijkende verklaring geven om een beloning te krijgen. Het gesprek dient daarnaast zo neutraal mogelijk plaats te vinden met zo weinig mogelijk emoties. Onder druk van emoties kunnen verstandelijk beperkte mensen informatie achterhouden of verdraaien.

Voor verstandelijk beperkte verdachten geldt net als bij normaal begaafde verdachten het recht tot zwijgen.

Valkuilen
In de literatuur beschrijft Robert Prike dat verhoorders alert moeten zijn op hun autoriteitspositie wat een gevaar met zich mee kan brengen. Verstandelijk beperkte mensen kunnen vanuit angst of drang naar aandacht mensen met een autoriteitspositie een plezier doen door bijvoorbeeld toe te geven aan de vragen of wensen van de ondervrager. Hierdoor kunnen verstandelijk beperkte verdachten een misdrijf bekennen terwijl ze er feitelijk niets mee te maken hebben.

Ook kan het voorkomen dat deze mensen niet goed beseffen dat het om serieuze zaken gaat en dat ze niet kunnen inschatten welke invloed dit heeft.

De Tweede Kamer nam vorig jaar een motie aan van SP en GroenLinks waarin werd gevraagd om standaard bij elk verhoor van een verstandelijk gehandicapte een deskundige aanwezig te laten zijn. Zonder een expert zou mogelijk cruciale informatie verloren kunnen gaan. Volgens staatssecretaris Fred Teeven is dit niet nodig.

[1] Van den Berg, Douma & hoekman

Photo credit: ~Rich Johnson~ The Down Syndrome Association of Central Florida’s Step Up for Down Syndrome via photopin (license)

Bevlogen & veelzijdig | Uitgever rechtblog.nl | (Arbeids)recht | Onderzoeker | Wetenschap | Kenniscentrum Winterdepressie | Boekenwurm | Kritisch burger | Libido sciendi

Geef gerust je mening!

Wees de eerste met een reactie

Houdt mij op de hoogte van
avatar
wpDiscuz